DIAGNOZA SPOŁECZNA 2015. WARUNKI I JAKOŚĆ ŻYCIA POLAKÓW

Wstęp

Główne wyniki i wnioski

Metoda badania

W rozdziale tym omówione zostało zróżnicowanie dochodu gospodarstw domowych w różnych przekrojach społecznych, zmiana dochodu w okresie czterech lat, radzenia sobie gospodarstw domowych w aktualnej sytuacji finansowej. Stwierdziliśmy, że o ostatnich dwóch latach dochód gospodarstw domowych na jednostkę ekwiwalentną wzrósł w ujęciu realnym o 16 proc. W ostatnich czterech latach znacząco spadł odsetek gospodarstw domowych wiążących koniec z końcem z wielką trudnością (o ponad 4 punkty procentowe) oraz z trudnością (o prawie 3 punkty procentowe).

W ostatnich czterech latach nastąpiła poprawa stopnia zaspokojenia potrzeb gospodarstw domowych we wszystkich grupach artykułów żywnościowych z wyjątkiem cukru.

W ostatnich latach wzrósł odsetek gospodarstw domowych wyposażonych w różne dobra trwałego użytku. W okresie marzec 2011 – marzec/czerwiec 2015 nastąpił znaczący wzrost odsetka gospodarstw domowych posiadających oszczędności (o ponad 7 punktów procentowych). Prawie 34 proc. badanych gospodarstw domowych deklarowało w marcu/czerwcu 2015 r. korzystanie z pożyczek i kredytów. Zadłużenie gospodarstw domowych najczęściej wynosiło powyżej ich rocznych dochodów (zadłużenie w tej wysokości zgłaszało prawie 33 proc. zadłużonych gospodarstw). Odsetek gospodarstw domowych korzystających z pożyczek i kredytów w okresie marzec 2011 – marzec/czerwiec 2015 znacząco spadł (o ponad 8 pp.). W porównaniu y 2013 r. wzrosło zaufanie do instytucji finansowych.

3,3 proc. badanych gospodarstw domowych nie zamieszkiwało w marcu/czerwcu 2015 r. samodzielnie. Odsetek ten spadł w okresie marzec 2011-marzec/czerwiec 2015, o prawie 1 punkt procentowy. W ciągu ostatnich czterech lat obserwujemy wzrost odsetka mieszkań wyposażonych we wszystkie uwzględnione w badaniu urządzenia i instalacje.

Nastąpiła dalsza poprawa korzystania z usług żłobków i przedszkoli – z 34 proc. w 2013 roku do 37 proc. w 2015 roku. Jest ona kontynuowana niemal we wszystkich klasach miejscowości zamieszkania, za wyjątkiem miast najmniejszych. W 2015 roku wskaźnik korzystania z usług edukacyjnych w grupie wieku 20-24 lata wyniósł 53 proc. Zaobserwowany w poprzednich rundach badania trend spadkowy tego wskaźnika uległ zintensyfikowaniu i widoczny był we wszystkich typach miejscowości zamieszkania z wyjątkiem mieszkańców dużych miast, gdzie wystąpiła stabilizacja. Mimo zmniejszenia się różnic terytorialnych pomiędzy miastem a wsią są one i tak wciąż znaczące. Zakres korzystania z usług edukacyjnych zmniejsza się zdecydowanie wśród osób w wieku 25-29 lat i wyniósł w ostatniej rundzie 14 proc., jednak trend spadkowy notowany od 2009 roku uległ zahamowaniu. Poziom aktywności edukacyjnej osób w wieku 30-39 lat pozostaje bardzo niski (3 proc.), ulegając dalszemu obniżeniu w 2015 roku. Utrzymuje się brak skłonności do korzystania z usług edukacyjnych osób w wieku powyżej 39 lat. Zdecydowana większość gospodarstw domowych chciała w 2015 r., aby ich dzieci ukończyły szkołę wyższą na poziomie magisterskim (ponad 73 proc.). Natomiast prawie 13 proc. gospodarstw uważało za wystarczający poziom wykształcenia dla ich dzieci ukończenie technikum lub liceum zawodowego, a prawie 11 proc. — szkoły wyższej zawodowej (licencjat).

29 proc. badanych gospodarstw domowych deklarowało w 2015 r., że musiało z powodów finansowych zrezygnować w ciągu ostatniego roku z wyjścia do teatru, opery, operetki, filharmonii i koncertu, ponad 27 proc. z wyjścia do kina, a ponad 22 proc. zwiedzenia muzeum czy też wystawy. Nastąpiła jednak pod tym względem znacząca poprawa w ciągu ostatnich czterech lat. Nieco ponad 52 proc. gospodarstw zakupiło w 2014 roku książki (inne niż podręczniki i instrukcje), nieco więcej niż w 2012 r. (47,6 proc.). Największy odsetek nabył nie więcej niż 3 książki. Procent gospodarstw domowych zmuszonych w 2015 r. do rezygnacji z wyjazdów wypoczynkowych z powodów finansowych wahał się od prawie 35 proc. w przypadku wyjazdów rodzinnych (dorośli i dzieci) do prawie 40 proc. dla wyjazdów dorosłych. Jednakże obserwujemy znaczącą poprawę w tym zakresie w stosunku do 2011 r.

Według deklaracji gospodarstw domowych w 2015 r. ponad 93 proc. z nich w ciągu ostatniego roku korzystało z placówek służby zdrowia opłacanych przez NFZ, ale jednocześnie prawie 54 proc. z nich korzystała z usług placówek, w których trzeba płacić z własnej kieszeni i tylko niecałe 7 proc. z palcówek opłacanych przez pracodawcę, który wykupił abonament. W ciągu roku poprzedzającego badanie, wśród gospodarstw domowych potrzebujących zakupić leki lub usługi zdrowia, najczęściej dochodziło do rezygnacji z powodu braku pieniędzy z wyjazdu do sanatorium, z uzyskania protez zębowych oraz z zabiegów rehabilitacyjnych. W ostatnich czterech latach odsetek gospodarstw domowych zmuszonych do takich rezygnacji spadł znacząco we wszystkich usługach ochrony zdrowia, poza zabiegami rehabilitacyjnymi. Niemal połowa gospodarstw ponosi jakieś wydatki na usługi zdrowotne z własnej kieszeni. Przeciętnie najwięcej kosztowały gospodarstwa ponoszące dany rodzaj wydatków leczenie i badania ambulatoryjne (591 zł), w dalszej kolejności był zakup leków i innych artykułów farmaceutycznych (376 zł); tzw. dowody wdzięczności, czyli „łapówki”, dzięki którym próbowano pozyskać lepszą czy szybszą (np. większe zainteresowanie problemami pacjenta, więcej troski o jego zdrowie, wybór lekarza operującego lub opiekującego się pacjentem w szpitalu, przyspieszenie usługi itp.) to średnio 377 zł. Przeciętna opłata w szpitalu publicznym wyniosła 293 zł, a wysokość szczerego dowodu wdzięczności wręczanego za już uzyskaną opiekę wyniosła średnio 148 zł. W ostatnich czterech latach wzrósł odsetek gospodarstw domowych płacących „łapówki” i znacząco wzrosła realna wysokość „łapówek” (o 16,6 proc.)

Porównanie poziomu warunków życia gospodarstw domowych w układzie wojewódzkim zostało przeprowadzone w oparciu o taksonomiczną miarę warunków życia. Warunki życia gospodarstw domowych były przy tym rozpatrywane przez pryzmat możliwości finansowych zaspokojenia ich potrzeb. Wyodrębniono pięć grup województw.

W latach 2013-2015 sytuacja na polskim rynku pracy wyraźnie się poprawiła. Stopa bezrobocia obniżyła się poniżej 8 proc. i wzrosła aktywność zawodowa, co zrównoważyło niekorzystny trend spadku ludności w wieku produkcyjnym. Niemniej w dalszym ciągu utrzymywał się najwyższy w Unii Europejskiej odsetek pracujących na podstawie różnego typu umów czasowych. Zatrudnieni w ten sposób stanowili blisko 30% wszystkich pracujących w gospodarce. Segmentacja rynku pracy dotyczy trwałego podziału rynku pracy na część lepszą oraz gorszą, która obejmuje osoby pracujące stale na podstawie niestabilnych i niskopłatnych umów. Podział ten do 2011 roku występował w ograniczonym zakresie, bo pracujące w ten sposób osoby młode z czasem znajdowały lepszą pracę. W ostatnich 4 latach można zauważyć symptomy wzrostu segmentacji. Kolejne generacje absolwentów przeciętnie coraz dłużej czekają na zatrudnienie na czas nieokreślony. Poprawa na rynku pracy w relatywnie większym stopniu zmniejszyła ryzyko utraty pracy przez osoby pracujące na podstawie umów wynikających z kodeksu pracy. Szanse przejścia z umowy na czas określony do umowy na czas nieokreślony zmniejszyły się w 2013 roku i na razie nie wzrosły wraz z poprawą na rynku pracy. Choć mniej niż 1,5 proc. osób w wieku powyżej 30 lat pracuje stale na podstawie umów cywilnoprawnych, to około 14 proc. stanowią osoby, którym w ostatnich 8 latach zdarzały się epizody bezrobocia i pracy na podstawie umów cywilnoprawnych i krótkookresowych. Odsetek osób mających doświadczenie emigracji zarobkowej w ciągu dwóch lat poprzedzających badanie z 2015 roku był dość stabilny i niski. W latach 2013-2015 oscylował wokół 2 proc., przy czym systematycznie w każdej rundzie był ponad dwa razy wyższy wśród mężczyzn. Doświadczeniem migracyjnym charakteryzowały się najczęściej osoby z wykształceniem średnim i zasadniczym zawodowym a najrzadziej – osoby z wykształceniem podstawowym, z najmłodszych grup wieku oraz mieszkańcy mniejszych ośrodków. W czterech ostatnich rundach odsetek osób deklarujących w momencie badania chęć emigracji zarobkowej w ciągu najbliższych 2 lat wahał się między 6 proc. a 8 proc.; w 2015 roku wyniósł 7 proc. Niezmiennie praca za granicą wydaje się najbardziej atrakcyjną alternatywą dla osób bezrobotnych

W roku 2015 19 proc. absolwentów zbadanych w Diagnozie Społecznej przyznało, iż nie mogło znaleźć pracy po ukończeniu szkoły – odpowiednio 5 pp. i 3 pp. mniej niż latach 2013 i 2011. Omawiany problem najczęściej dotyczył osób młodych – 48 proc. osób niemogących znaleźć pracy po zakończeniu szkoły to osoby w wieku 16-24 lata. Analiza ukazała, iż kobiety są bardziej narażone na ten problem niż mężczyźni. Pośród absolwentów zamieszkujących miejscowości powyżej 500 tys. mieszkańców, ryzyko zmagania się z tym problemem jest mniejsze niż wśród absolwentów z mniejszych miejscowości. Osoby z wykształceniem wyższym są istotnie mniej narażone na brak pracy po ukończeniu szkoły niż osoby z wykształceniem podstawowym. Różnice między absolwentami szkół średnich i zawodowych, a absolwentami szkół wyższych, okazały się w tym względzie nieistotne. Kierunkami wykształcenia z najniższym odsetkiem absolwentów niemogących znaleźć pracy po ukończeniu szkoły okazały się prawo oraz ochrona zdrowia. Kierunki z najwyższym udziałem takich absolwentów to ochrona środowiska oraz gospodarka i administracja. Prezentowany problem w różnym stopniu dotykał osoby w zależności od miejsca zamieszkania. Największy procent absolwentów niemogących znaleźć pracy odnotowano w województwie podkarpackim – 47 proc., najniższy zaś w województwie lubuskim, w którym było jedynie 8 proc. takich absolwentów. Pośród absolwentów mających trudności ze znalezieniem pracy odnotowano niższy poziom satysfakcji z wykształcenia, osiągnięć życiowych oraz perspektyw na przyszłość, niż pośród pozostałych absolwentów. Jedna czwarta osób niemogących znaleźć pracy po ukończeniu szkoły wyraziła chęć wyjazdu za granicę w celach zarobkowych. Wśród absolwentów, których ten problem nie dotyczył, chętnych do wyjazdu za granicę było 9 proc.. Wszyscy absolwenci za główną przyczynę ewentualnego wyjazdu podawali względy zarobkowe. Jednak wśród absolwentów niemogących znaleźć pracy często wymienianym powodem były również brak nadziei na znalezienie pracy w kraju, a także przekonanie, iż w Polsce kluczową rolę odgrywają układy i znajomości.

Internet i nowe technologie mają istotne znaczenie dla rynku pracy. Jednak wpływ zmian technologicznych nie jest jeszcze dobrze poznany. Niniejszy artykuł w oparciu o panel Diagnozy społecznej i dane z lat 2005-2015 analizuje dwa główne wymiary wpływu nowych technologii na rynek pracy. Po pierwsze, wszechstronnie analizowany jest wpływ faktu i sposobów korzystania z internetu na pozycję zawodową użytkowników. Rozpatrywane są szanse na znalezienie pracy osób bezrobotnych, utrzymania pracy przez pracujących, a także poprawy sytuacji zawodowej osób aktywnych zawodowo, rozumianej jako zmiana pracy na lepiej płatną, znalezienie dodatkowej pracy lub uzyskanie awansu. Analizowany jest także wpływ korzystania na zmiany dochodów. Po drugie, analizowane są także bardziej długofalowe efekty wpływu technologii na zmianę sposobów wykonywania pracy, a w konsekwencji na zmianę popytu na pracę w wielu zawodach. Technologie mogą przyczyniać się do zwiększania efektywności pracowników, ale również do zastępowania części pracy, która dotychczas była wykonywana przez ludzi pracą maszyn i oprogramowania. W niniejszym artykule korzystając z oszacowań ryzyka automatyzacji dla ponad siedmiuset zawodów, którą opracowali Frey i Osborne (2013) szacujemy odsetek zatrudnionych w Polsce, którzy w najbliższych latach będą zagrożeni utratą pracy w wyniku komputeryzacji i robotyzacji na ponad 40 proc.. Pokazujemy że, już teraz ryzyko automatyzacji zawodów jest istotnie związane z poziomem bezrobocia. Co więcej, osoby szukające pracy w zawodach, które nie są zagrożone automatyzacją znacznie łatwiej znajdują prace, niż bezrobotni z zawodów wysoko zagrożonych. Należy jednak odnotować, że widoczny jest także proces dostosowania rynku pracy do zjawiska automatyzacji. Część osób aktywnych zawodowo zmienia wykonywany zawód i są to częściej zmiany do zawodów o niższym poziomie ryzyka automatyzacji. Również osoby, które dopiero wchodzą na rynek pracy nieco częściej podejmują pracę w mniej zagrożonych zawodach.

Artykuł ten poświęcony jest analizie różnych aspektów jakości życia: dobrostanowi psychicznemu, finansom osobistym, zdrowiu, stresowi życiowemu, strategiom radzenia sobie, wsparciu społecznemu, cechom osobowości i stylowi życia, w tym m.in. systemowi wartości, praktykom religijnym, zachowaniom autodestrukcyjnym (nadużywanie alkoholu, palenie papierosów, zażywanie narkotyków), przestępczości. Weryfikowane są także główne hipotezy wynikające z cebulowej teorii szczęścia.

W rozdziale tym omówione zostały postawy (dominacji społecznej, autorytaryzmu, ksenofobii i konserwatyzmu), relacje i zachowania społeczne, takie jak stosunek do dobra wspólnego i do demokracji, ocena zmian systemowych w kraju i udział w życiu politycznym, aktywność organizacyjną i gotowość do współpracy. Analiza zmian w zakresie identyfikacji politycznej Polaków miedzy 2009 i 2015 r. dowodzi, że zwycięstwo PiS w wyborach parlamentarnych w 2005 r. była możliwa dzięki zmianie postaw w kierunku prawicowym. Podsumujemy te analizy w kategoriach kapitału społecznego w kontekście porównań międzynarodowych.

Niniejszy artykuł poświęcony jest dostępności w gospodarstwach domowych i korzystaniu z internetu na tle innych mediów w Polsce. W oparciu o dane Diagnozy społecznej z lat 2003-2015 szczegółowo pokazane zostaną trendy związane z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych. Z internetu korzysta już dwie trzecie dorosłych, zwiększa się czas spędzany w sieci, rośnie przepustowości łącz internetowych i wraz ze smartfonami upowszechnienia się wykorzystanie mobilnego dostępu do sieci. Jednak przyrost nowych użytkowników jest coraz wolniejszy, a co więcej prawie połowa niekorzystających nie zagląda do sieci, choć ma komputer z dostępem we własnym gospodarstwie domowym. Analizy uwarunkowań korzystania i przyczyn braku dostępu wskazują, że kluczową barierą jest brak motywacji. Korzystanie z sieci analizowane jest na tle innych mediów. Upowszechnienie internetu nie powoduje znaczącego spadku popularności telewizji, która nadal jest kluczowym medium dla większości Polaków. W artykule przedstawione jest zróżnicowanie czasu poświęcanego na telewizję, internet i prasę w różnych grupach społeczno-demograficznych. Szczegółowo analizowane jest to, w jaki sposób Polacy korzystają z internetu. Wielu użytkowników robi to w sposób bardzo ograniczony. Dla tych słabiej wykształconych, mieszkających w mniejszych miejscowościach i w gospodarstwach o niższych dochodach, internet jest przede wszystkim źródłem rozrywki. Natomiast użytkownicy lepiej wykształceni, z większych miast i zamożniejszych gospodarstw korzystają przede wszystkim w sposób instrumentalny. To zróżnicowanie sposobów korzystania jest czynnikiem pogłębiającym zjawisko wykluczenia cyfrowego.

Wykluczenie społeczne analizowane jest w tym artykule w kategoriach ubóstwa , bezrobocia i dyskryminacji społecznej. Wykazano, ze możliwe są cztery różne powody wykluczeni: fizyczny (związany ze zdrowiem), strukturalny (niski kapitał kulturowy), moralny (nadużywanie alkoholu, narkomania i przestępczość) oraz materialny (ubóstwo i bezrobocie).

Artykuł ten stanowi podsumowanie projektu badawczego Diagnoza Społeczna w wymiarze indywidualnej zaradności życiowej Polaków, ogólnego wskaźnika jakości życia w różnych przekrojach społecznych i rozwarstwienia ekonomicznego.

Aneks 1. Kwestionariusze i instrukcja dla ankieterów

Aneks 2. Zasady zdefiniowania próby panelowej

Aneks 3. Analiza porównawcza warunków życia

Aneks 4. Metodologia analizy ubóstwa

Aneks 5. Ranking grup społeczno-demograficznych i zawodowych na ośmiu wymiarach jakości życia w 2015 r.

SOCIAL DIAGNOSIS 2015. OBJECTIVE AND SUBJECTIVE QUALITY OF LIFE IN POLAND

Introduction

Main results and conclusions

The research method

The chapter describes the diversity of income of households in different socio-economic groups, the change of income during the last four years and methods of dealing with the current financial standing. We concluded that during the last two years the income of households per an equivalent unit increased by 16% of the real value. In the last four years the percentage of households struggling to make ends meet decreased significantly (by over 4 pp.) as well as the percentage of households dealing with difficulty (by almost 3 pp.).

During the last four years, there has been a change in the level of satisfaction of needs of households in all groups of food products with the exception of sugar.

In recent years, the percentage of households equipped with various fixed assets increased. Between March 2011 and March/June 2015, there was a significant increase in the percentage of households with savings (by over 7 pp.). Almost 34% of the households studied declared in March/June 2015 that they had loans and credits. Debt of households usually exceeded their annual income (33% of households declared such amount of debt). The percentage of households with loans between March 2011 – March/June 2015 significantly decreased (by over 8pp.). In comparison to 2013, the trust for financial institutions increased.

3.3% of members of surveyed households did not live on their own in March/June 2015. The percentage decreased in the period between March 2011 and March/June 2015 by almost 1 p.p.. During the last four years we have been observing an increase of the percentage of households equipped with all installations and equipment referred to in the study.

There was a further improvement concerning the use of services of nurseries and kindergartens – from 34% in 2013 up to 37% in 2015. It was continued in almost all classes of place of residence, with the exception of the smallest towns. In 2015 the percentage of using educational services in the age group of 20-24 was 53%. The downward tendency observed in the previous studies was intensified and it was visible in all types of residential areas, with the exception of residents of big cities, where the situation was stabilized. Even though, territorial differences between urban and rural areas, decreased, they are still significant. The scope of using educational services is significantly decreasing among people aged between 25 and 29 and amounted to 14% in the last wave, however, the decrease reported since 2009 stopped. The level of educational activity of people aged 30-39 remains very low (3%), and decreasing even further in 2015. Also the lack of interest in using educational services by persons above 39 was still maintained. The vast majority of households in 2015 wanted their children to complete their education at Master's level at over 73%. However, almost 13% of households were satisfied with vocational qualifications and nearly 11% with a vocational bachelor's degree or its equivalent.

29% of the examined households declared in 2015 that in the last year they had to forego a trip to the theatre, opera, operetta, philharmonic or concert for financial reasons, over 27% had to forego a trip to the cinema, and over 22% had to forego a trip to a museum or exhibition. However, there has been a significant improvement during the last four years. Slightly more than 52% of households bought books in 2014 (other than student’s books and manuals), which is slightly more than in 2012 (47.6%). The biggest percentage did not buy more than 3 books. The percentages of households which had to resign from holiday trips due to financial reasons in 2015 were between almost 35% in case of family trips (adults and children) and 40% in case of trips of adults. However, we observed a significant improvement in this field in comparison to 2011.

According to declarations of households in 2015, over 93% of them used services of health care institutions funded with public funds, but at the same time, almost 54% of them used services of institutions which required them to pay and only almost 7% used services of institutions which were paid up by their employer who purchased subscription or insurance. During the year prior to the study, households which had to buy medicines or health care services usually resigned from sanatorium stays, obtaining dentures or rehabilitation services due to lack of money. In the last four years, the percentage of households which had to make such sacrifices declined significantly in relation to all health care services, except for rehabilitation treatments. Almost half of households spend some money on health services. On average, the most expensive were treatments and ambulatory tests (PLN 591), then medicines and other pharmaceutical products (PLN 376), the so-called “proofs of gratitude”, a form of “bribe”, by which respondents tried to achieve faster or better care (e.g. more interest in the patient’s state, the choice of operating doctor or the doctor taking care of the patient, faster services etc.) cost on average PLN 377. The average fee in a public hospital amounted to PLN 293 and the amount of a real “thank you” gift amounted to PLN 148. During the last for years the percentage of households paying for bribes increased significantly as well as the real value of the bribes (by 16.6%).

Comparison of conditions of life in households according to the voivodship was done on the basis of a taxonomic measure of conditions of life. Living conditions in households were measured in terms of financial possibilities of satisfying their needs. Five groups of voivodships were indicated.

Between 2013 and 2015, the situation on the Polish labour market improved significantly. The unemployment rate fell below 8% and economic activity increased, which balanced out the negative trend of shrinking working age population. Nonetheless, the percentage of people working on fixed-term contracts was still at the highest level in the EU. Persons employed on that basis constituted almost 30% of all the employed population. Market segmentation (dual labour market) consists in a division of the labour market into a better and a worse part, which refers to persons working constantly on unstable and poorly paid contacts. This division was fairly limited in 2011, because young people working in such a way found better jobs later. In the last 4 years, we could have notice symptoms of increased segmentation. Consecutive generations of graduates spent on average longer time waiting to be employed on indefinite-term contracts are waiting . The improvement on the labour market decreased the risk of losing a job for people working on contracts based on the Labour Code. The chance of transferring from a fixed-term contract to an indefinite-term contract decreased in 2013 and did not increase along with the improvement recorded on the labour market. Even though less than 1.5% of people aged above 30 works on civil-law agreements constantly, about 14% of those are persons who were unemployed for some periods of time or worked on short-term and civil-law contracts for some time. The percentage of people with experience of economic migration during the last two years before the study in 2015 was quite stable and low. Between 2013 and 2015 it varied around 2%, while it was consistently over two times higher in case of men. Migration experience characterised mainly persons with secondary and basic vocational education, while persons with primary education, the youngest respondents and residents of the smallest towns had the least migration experience. During the last four years of studies, the percentage of persons declaring their intention to migrate for financial reasons in the next 2 years was between 6 and 8% and amounted to 7% in 2015. Working abroad seems to be the most attractive alternative for the unemployed.

In 2015, 19% of graduates examined in the Social Diagnosis stated that they could not find work after finishing their education – respectively 5 p.p. and 3 p.p. less than in 2013 and 2011. The problem discussed concerned mainly young people – 48% of people who could not find work after finishing school were between 16 and 24 years old. The analysis showed that women face the problem more frequently than men. Among graduates living in towns of over 500,000 inhabitants, the risk of facing the problem is significantly lower than among graduates from smaller towns. People with higher education are significantly less under the threat of being unemployed after finishing school than people with primary education. Differences between graduates of secondary and vocational schools and graduates of universities have turned out to be insignificant in this matter. Fields of studies with the lowest percentage of graduates who are unable to find work after finishing school proved to be law and health care. Directions with the highest percentage of such graduates are environmental protection, economy and administration. The issue presented affected people to a various degree depending on the place of residence. The biggest percentage of graduates who could not find work was recorded in Podkarpackie voivodship – 47%, while the lowest was recorded in the Lubuskie voivodship, where there were only 8% of such graduates. Among graduates having trouble with finding work, a lower level of satisfaction from education, life achievements and future prospects than among other graduates has been noted. One fourth of people who were not able to find work after finishing their education were willing to move abroad for work purposes. Among graduates who were not affected by the problem only 9% wanted to leave the country. All graduates stated that the main reasons of potential emigration were economic matters. However, among graduates who had problems with finding work also reasons such as no hope for finding work in the country as well as the assumption that connections play crucial role in Poland were also common.

Internet and new technologies are significant for the labour market. However, the influence of technological changes is still not well-known. This article based on the Social Diagnosis data from the period 2005-2015 analyses two main dimensions of the influence of new technologies on the users’ professional position. The article discusses chances of finding employment by the unemployed, maintaining work by people working as well as improving professional situation by professionally active people understood as finding a better-paid work, taking up additional work or getting promotion. The influence of Internet usage on changes in income is also analysed. The second part focuses on more long-term effects of technologies on changes in the methods of performing work and, as a consequence, on the change in the demand for work in many professions. Technologies can contribute to improvement of employees’ efficiency, but also to the replacement of part of the work so far done by people with the work of machines and software. In this article on the basis of the analysis of risk of automation for over seven hundred professions prepared by Frey and Osborne (2013) we estimate that the percentage of people employed in Poland who will be under the risk of losing their job as a result of computerisation and robotization amount to over 40%. We show that the risk of automation of professions is already significantly related to the employment rate. Moreover, people looking for employment in professions not threatened by automation find employment easier than unemployed people in the professions at high risk of automation. However, it should be noted that the process of adjusting labour market to the phenomenon of automation can also be observed. Part of the people professionally active change their profession and most often to a profession at a lower risk of automation. Also people who are just entering the labour market slightly more often take up work in professions which are at a lower risk of automation.

The article concerns analysis of various aspects of life: psychical well-being, individual finances, health, life stress, strategies of coping, social support, personal traits and lifestyle, including, for example, the system of values, religious practices, auto destructive behaviours (alcohol abuse, smoking, drugs) and crime. Main assumptions of the onion theory of happiness are verified.

This chapter described attitudes (social dominance, authoritarianism, xenophobia and conservatism), relations and social behaviours, such as an attitude to common good and democracy, evaluation of changes in the country and participation in the political life, organizational activity and readiness to cooperate. An analysis of changes of political identification of Poles between 2009 and 2015 shows that the fact that PiS won in the parliamentary elections in 2005 was a result of a change of attitudes towards the right wing. We will sum up the analysis in categories of social capital within the context of international comparisons

The following article is devoted to Internet access as well as the ways of using the Internet in comparison to other media in Poland. On the basis of Social Diagnosis from 2003-2015, trends related to using IT usage will be shown. As many as 2/3 of adults in Poland use the Internet, the time spent online is increasing, the bandwidth is growing and together with smartphones, the mobile Internet access is becoming more popular. However, the increase of new users is getting slower, and almost half of them does not use the web, even though they have a computer with Internet access in their homes. Analyses of conditions of using the Internet and reasons for no access to it show that the key barrier is the lack of motivation. Using the Internet was analysed in comparison to other media. The widespread of the Internet does not result in lower popularity of TV, which is still the key media for the majority of Poles. The article presents diversification of time spent on TV, the Internet and press in various socio-demographic groups. Methods of using the Internet by Poles were analysed in detail. Many users use the Internet to a very limited extent. Those with lower education, living in smaller cities and in households with lower income, the Internet is mainly a source of entertainment, while the better educated users from bigger and richer cities use it mainly in an instrumental way. This diversification of methods of the Internet use increases the phenomenon of digital exclusion.

Social exclusion is analysed in this article in terms of poverty, unemployment and social discrimination. It has been shown that there are four possible reasons for exclusion: physical (related to health), structural (low cultural capital), moral (overuse of alcohol and drugs, criminal activities) and material (poverty and unemployment).

The article is a summary of the Social Diagnosis research project within the scope of the dimension of individual resourcefulness of Polish people, the general quality of life indicator in various social groups and economic stratification layers.

Annex 1. Questionnaires and instructions for interviewers

Annex 2. Principals of panel sample definition

Annex 3. Comparative analysis of living conditions

Annex 4. Methodology of analysing poverty

Annex 5. Rank of socio-demographic and professional groups in relation to eight dimensions of the quality of life in 2015.